به گزارش اکو اقتصاد، برای تحلیل منازعه دامنه‌دار میان ایران و ایالات متحده، نبرد تنها در ابعاد نظامی و امنیتی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه نوک پیکان فشارها مستقیماً مفهوم کلیدی «تاب‌آوری اجتماعی» و معیشت عمومی را نشانه رفته است. در شرایطی که برخی تحلیل‌گران تلاش دارند تحریم‌ها و تکانه‌های ارزی را صرفاً متغیری بیرونی یا ابزاری برای فشار اقتصادی یک‌طرفه نشان دهند، بررسی شواهد تاریخی و معادلات روز حاکی از آن است که مواجهه کنونی به یک زورآزمایی تمام‌عیار در ساحت‌های اقتصادی، روایتی و اجتماعی تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، سیاست‌های حمایتی نظیر «طرح تورم صفر» که اخیراً از سوی شهرداری تهران مطرح شده، از منظر جامعه‌شناسی سیاسی و اقتصاد جنگی نیازمند بازخوانی است.

برای واکاوی ریشه‌های تاریخی این هماوردی، ارزیابی وضعیت موازنه در شرایط موسوم به جنگ تحمیلی سوم، بررسی تجارب جهانی مهار تورم در شرایط اضطراری (از دفاع مقدس تا جنگ جهانی دوم در آمریکا و انگلیس) و بررسی بایسته‌های اجرایی طرح تورم صفر، با علی انتظاری عضو هیات علمی جامعه‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی به گفت‌وگو نشسته‌ایم. مشروح این مصاحبه را در ادامه می‌خوانید:

به عنوان سرآغاز بحث، اگر نگاهی به پیشینه منازعه ایران و آمریکا بیندازیم، این هماوردی از چه زمانی شکل گرفت و محاسبات اولیه واشنگتن نسبت به انقلاب اسلامی بر چه پایه‌ای استوار بود؟

هماوردی با آمریکا تقریباً از همان اوان انقلاب اسلامی آغاز شد. آمریکایی‌ها ابتدا امیدوار بودند که علی‌رغم وقوع انقلاب ۵۷، بتوانند از طریق سازوکارها و گروه‌های میانه‌رو نظیر جبهه ملی و نهضت آزادی بر اوضاع مسلط شوند و حتی شرایطی مطلوب‌تر از دوران پهلوی دوم را در تسلط بر ذخایر کشور رقم بزنند؛ شرایطی که می‌توانست با فعال‌سازی گسل‌های قومیتی گوناگون، حتی به تجزیه ایران نیز ختم شود. با این حال، رویدادهایی چون تسخیر سفارت آمریکا، سقوط دولت بازرگان و عزل ابوالحسن بنی‌صدر نشان داد که مدیریت اوضاع جامعه پس از انقلاب به این سادگی‌ها برای واشنگتن میسر نیست. شواهد تاریخی متعدد مؤید همین صورتبندی است.

این رویکرد در ساختار حاکمیتی و تصمیم‌گیری خود ایالات متحده چگونه انعکاس یافت؟ گزارش‌ها و اعترافات مقامات وقت آمریکا چه چیزی را نشان می‌دهند؟

شواهد گویایی در این زمینه وجود دارد. برای نمونه، جیمی کارتر رئیس‌جمهور وقت آمریکا در پاسخ به خبرنگار ای‌بی‌سی نیوز که علت تغییر موضع سریع او را در قبال تحولات انقلاب پرسیده بود، صراحتاً گفت که موضع‌گیری‌هایش بر مبنای تحلیل‌های سازمان سیا شکل گرفته است. در واقع برآورد سیا باعث شد کارتر در یک بازه زمانی شش‌ماهه، از حمایت محمدرضا پهلوی به حمایت از بختیار و سپس حمایت از دولت بازرگان شیفت کند. واشنگتن امیدوار بود با تکیه بر دولت میانه‌رو و غرب‌گرای بازرگان و حضور نیروهای نهضت آزادی در مناصب کلیدی، مقاصد خود را پیش ببرد. امتداد همین سوءنیت‌ها بعدها در دوره ریاست‌جمهوری بنی‌صدر و فعالیت‌های سازمان مجاهدین خلق نیز آشکار شد.

پس از ماجرای تسخیر سفارت در آبان ۱۳۵۸ (نوامبر ۱۹۷۹)، انتقادات بسیار شدیدی در کنگره آمریکا علیه کارتر شکل گرفت. منتقدان معتقد بودند دولت کارتر فریب مواضع پیش از انقلاب آیت‌الله خمینی و اطرافیان ایشان در نوفل‌لوشاتو (به‌ویژه چهره‌هایی نظیر ابراهیم یزدی، ابوالحسن بنی‌صدر و صادق قطب‌زاده) را خورده است. در ادبیات رسانه‌ای و پارلمانی آن زمان، واژه‌هایی چون Hoodwinked (چشم‌بسته شدن/فریب خوردن)، Outfoxed (دست‌به‌سر شدن با زیرکی)، Bamboozled یا Duped مکرراً به کار می‌رفت که همگی بر کلک خوردن کارتر دلالت داشت. آن‌ها مدعی بودند تصور کاخ سفید این بوده که با نخست‌وزیری مهدی بازرگان، حکومتی دموکراتیک، مذهبی، میانه‌رو و ضدکمونیست مستقر می‌شود که به آمریکا در مهار شوروی و چین کمک خواهد کرد. چهره‌های سرشناسی مانند سناتور هاوارد بیکر، سناتور هنری جکسون، سناتور جسی هلمز و سناتور رابرت برد در روزنامه‌هایی مانند لس‌آنجلس تایمز و نیویورک تایمز مواضع تندی علیه خروج پدیده جدید ایران از کنترل آمریکا اتخاذ کردند.

واکنش عملی آمریکا پس از این غافلگیری چه بود و چالش‌های اقتصادی بعدی کشور چه سهمی از این دشمنی و چه سهمی از مسائل ساختاری داخلی داشت؟

شکست محاسباتی آمریکا باعث شد تقابل همه‌جانبه فوراً آغاز شود؛ طرح‌ریزی کودتاهایی نظیر کودتای نوژه، کشف اسناد جاسوسی در لانه جاسوسی، تهاجم نظامی طبس، آغاز تحریم‌های اقتصادی و نهایتاً چراغ سبز به صدام برای حمله به ایران، نمونه‌های آشکار این خصومت از همان سال‌های نخست است.

خاطرم هست در سال ۱۳۷۵ برای یک سخنرانی درباره وضعیت مطبوعات ایران به لاهور پاکستان رفته بودم. یک خبرنگار پاکستانی حین طرح سؤال، با مردم ایران به‌خاطر تحریم‌های آمریکا ابراز همدردی کرد. من از او پرسیدم: «چرا با وجود اینکه پاکستان رابطه بسیار مطلوبی با آمریکا دارد و حتی میزبان پایگاه‌های نظامی آن است، وضعیت اقتصادی و اجتماعی تا این اندازه وخیمی دارد؟» نکته این بود که ملت ایران هزینه استقلال و ایستادگی در برابر زیاده‌خواهی را می‌دهد، اما وضعیت اسف‌بار کشوری مانند پاکستان نشان می‌دهد همراهی با آمریکا نیز لزوماً رفاه نمی‌آورد.

به مرور زمان، رویارویی دولت آمریکا وارد فاز مستقیم با ملت شد. اقدامات ایذایی اقتصادی از طریق متحدانی نظیر امارات و پیگیری سیاست‌های ناقص نئولیبرالی توسط برخی دولت‌ها، کاهش ارزش پول ملی و تورم را رقم زد. البته نباید دچار تحلیل تک‌عاملی شد؛ هرچند تقابل با آمریکا مؤثر بوده، اما ساختار بیمار اقتصادی، خطاهای سیاست‌گذاری، رفتارهای نامتعارف بانک‌ها و فاصله گرفتن از اصول اقتصاد مقاومتی سهم بسزایی در بروز این شرایط داشته‌اند.

شما به تعبیر «جنگ تحمیلی سوم» اشاره کرده‌اید. در این مقطع جدید، نشانگاه اصلی دشمن چیست و توازن قوا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

در جنگ تحمیلی سوم، ساحت‌های هماوردی ابعاد متعددی پیدا کرده است. نشانگاه اصلی صرفاً انهدام تجهیزات و پایگاه‌های نظامی نیست، بلکه هدف بنیادین، ضربه زدن به «تاب‌آوری اجتماعی» مردم است. نبرد میان ایران و آمریکا در جریان است و با وجود تفاوت فاحش در ارقام بودجه و توان ظاهری نظامی-اقتصادی، وضعیت درست شبیه یک تشک کشتی است که دو هماورد به صورت نسبتاً برابر پنجه در پنجه افکنده‌اند تا میزان تحمل یکدیگر را تحلیل ببرند.

آمریکا، دولت‌های اروپایی و شرکای عرب منطقه تلاش کرده‌اند از معبر فشار اقتصادی، تورم و پمپاژ روایت‌های تضعیف‌کننده و ناامیدکننده، جامعه را به سمت ناآرامی‌های خیابانی و دوقطبی‌سازی سوق دهند؛ وضعیتی که درست مانند اسفند ۱۴۰۴، طمع دشمن را برای تعرض مجدد برمی‌انگیزد. در نقطه مقابل، جمهوری اسلامی نیز با تسلط بر تنگه هرمز و مسدودسازی نسبی آن، بر شریان‌های اقتصاد جهانی فشار سنگینی وارد آورده است، به طوری که بسیاری از تحلیل‌گران غربی، تورم موجود در کشورهایشان را ناشی از ماجراجویی ظالمانه علیه ایران می‌دانند.

بنابراین معتقدید بر خلاف گذشته، نبرد اقتصادی یک‌طرفه نمانده است؟

دقیقاً. در گذشته حملات طرف آمریکایی و اسرائیلی هزینه‌های اقتصادی سنگینی ایجاد می‌کرد و پاسخ‌های نظامی ما گرچه خساراتی به تأسیسات نظامی وارد می‌کرد، اما ضربه ملموسی به اقتصاد آن‌ها نمی‌زد. امروز معادله تغییر کرده است؛ فشار اقتصادی تا جایی پیش رفته که رفتار رأی‌دهندگان در ایالات متحده را دستخوش دگرگونی کرده و موجبات نارضایتی، انفعال انتخاباتی یا گردش رأی به سوی احزاب رقیب را فراهم آورده است. در اروپا نیز شاهد شورش‌ها و اعتراضات خیابانی ناشی از فشارهای معیشتی در فرانسه و ایتالیا بوده‌ایم.

تداوم انسداد نسبی در تنگه هرمز در کنار ناامنی‌های تنگه باب‌المندب می‌تواند اثرات مخربی برای اقتصاد بین‌الملل داشته باشد. رشد قیمت نفت، گرانی محصولات پتروشیمی که اثر مستقیم بر کشاورزی جهانی دارند و تهدید سبک زندگی مصرفی در غرب، مصداق این زورآزمایی برابر است. هرچند جریان‌های سازش‌کار داخلی سعی در کم‌اهمیت جلوه دادن این اهرم‌ها دارند، اما واقعیت‌های ملموس میدان گواه چیز دیگری است. در این میان، نقطه تعیین‌کننده، تاب‌آوری اجتماعی در داخل است؛ اگرچه بخشی از مردم تا پای جان ایستاده‌اند، اما توان تحمل اقشار مختلف در برابر فشارهای اقتصادی یکسان نیست و اگر این فشارها با عملیات روانی و روایت‌های مسموم رسانه‌ای مبنی بر «مورد ستم واقع شدن» همراه شود، تاب‌آوری جامعه فرسایش خواهد یافت.

با توجه به ضرورت حفظ تاب‌آوری اجتماعی، ابتکار اخیر شهرداری تهران مبنی بر هدف‌گذاری «تورم صفر درصد در کالاهای اساسی» را از نظر اقتصادی و راهبردی چگونه ارزیابی می‌کنید؟

کنترل قیمت‌ها و مداخله در بازار شاید در شرایط عادی و بلندمدت پیامدهایی داشته باشد یا مکانیزم‌های خودکنترلی اقتصاد را دستخوش چالش کند، اما شرایط زمان جنگ با شرایط عادی کاملاً متفاوت است. برای تثبیت تاب‌آوری اجتماعی، حتی کشورهایی با مکانیزم اقتصاد آزاد نیز در شرایط اضطرار به کنترل‌های سخت‌گیرانه روی آورده‌اند.

تجربه تاریخ جنگ‌ها پر است از سهمیه‌بندی، بسته‌های نظارتی و کنار گذاشتن موقت بازار آزاد. در دوران هشت‌سال دفاع مقدس خودمان (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷)، به رغم آسیب به درآمدهای ارزی و پالایشگاه‌ها، سه راهبرد اساسی اعمال شد:

تشکیل ستاد بسیج اقتصادی کشور در مهر ۱۳۵۹ به دستور شهید رجایی برای کنترل قیمت و توزیع کالاهای اساسی از طریق دفترچه‌های ارزاق و کالابرگ (با دلار یارانه‌ای ۷۰ ریالی).

پیمان‌سپاری و سهمیه‌بندی منابع ارزی با اولویت اقلام دفاعی، دارو و غذا، توأم با ممنوعیت کامل کالاهای لوکس.

قیمت‌گذاری تعزیراتی از طریق سازمان حمایت و کانالیزه کردن توزیع از مجاری تعاونی‌ها، مساجد و فروشگاه‌های زنجیره‌ای دولتی (نظیر شهر و روستا و سپه).

نتیجه آن بود که با وجود رشد نقدینگی سالانه ۱۵ تا ۲۰ درصدی، تورم در اغلب سال‌های جنگ مهار شد و حتی در سال ۱۳۶۴ به ۶.۹ درصد رسید.

همین وضعیت را در آمریکا و انگلیس حین جنگ جهانی دوم دیده‌ایم. دولت روزولت با تأسیس «دفتر مدیریت قیمت»، برای بیش از ۸ میلیون کالا، خدمات و اجاره‌بها سقف تعیین کرد، در اوایل ۱۹۴۲ فرمان فریز عمومی قیمت‌ها را داد و در سال ۱۹۴۳ با سیاست «خط نگهداری» دستمزدها را فریز کرد تا مانع مارپیچ تورمی شود. همچنین با انتشار اوراق قرضه و گسترش مؤدیان مالیاتی از ۴ به ۴۳ میلیون نفر، نرخ متوسط تورم سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۵ را به ۴.۶ درصد رساند. در بریتانیا نیز با یارانه‌های گسترده، جیره‌بندی و مالیات‌های کینزی، تورم ۳۰ درصدی ابتدای جنگ، در بازه ۱۹۴۱ تا پایان جنگ تقریباً خنثی شد.

این اقدام شهرداری تهران از بعد روانی و سیاسی چه پیامی را در داخل و خارج مخابره می‌کند؟

از منظر سیاسی و رسانه‌ای، این طرح یک باطل‌السحر واقعی در برابر عملیات روانی جریان‌های معاند و همراهان آن‌هاست. خط رسانه‌ای دشمن همواره این بوده که به مردم بقبولاند مسئولان کشور بدون اعتنا به معیشت و رفاه جامعه بر طبل جنگ می‌کوبند و برخی جریانات سیاسی سازش‌طلب نیز فقر معیشتی را حربه‌ای برای فشار جهت تسلیم قرار داده‌اند. تحقق انضمامی تورم صفر در اقلام اساسی نشان می‌دهد تدبیر برای معیشت مردم در اوج نبرد، دغدغه اصلی تصمیم‌گیران است.

علاوه بر این، طرح مذکور یک تنفس حیاتی برای اقشار آسیب‌پذیر به حساب می‌آید. تکانه‌های ارزی و طلایی شاید برای دارندگان دارایی‌ها سود صوری بیاورد، اما جامعه ضعیف را عمیقاً ناامید می‌کند. سنجش‌ها نشان داده هرچه نگرانی معیشتی بالاتر برود، تاب‌آوری اجتماعی پایین‌تر می‌آید. از سوی دیگر، تقارن کمبودها با حس نابرابری، اثرات مخربی دارد که تثبیت قیمت مایحتاج عمومی مانع از تعمیق این شکاف می‌شود. از بعد روانی، اجرای این طرح مخابره‌کننده نوعی «آماده‌باش رزمی» به کل جامعه است که بستر سازگاری و تثبیت سبک زندگی متناسب با شرایط جنگی را فراهم می‌کند.

برای آنکه سیاست تورم صفر به نتایج مطلوب خود برسد و از آفت‌های احتمالی مصون بماند، چه الزامات و ملاحظاتی باید مدنظر قرار گیرد؟

هر سیاست حمایتی در عصر نبرد باید هفت ملاحظه اساسی را در ساختار اجرایی خود لحاظ کند:

پیوست رسانه‌ای دقیق: با توجه به عملکرد جنگ‌افزاری شبکه‌های فارسی‌زبان معاند نظیر ایران‌اینترنشنال در سیاه‌نمایی و تضعیف سرمایه اجتماعی، ابعاد طرح باید شفاف برای عموم تبیین شود تا زمینه سوءبرداشت یا شایعه‌سازی شکل نگیرد.

قرارگیری در زنجیره کلی اقتصاد: اقدامات یک‌سویه کافی نیست؛ تا زمانی که سیستم بانکی به جای تزریق نقدینگی به تولید جنگی، به سمت معاملات سفته‌بازانه در بازار طلا و ارز، اعطای وام‌های ترجیحی مسکن به پرسنل خود یا تزریق به بنگاه‌های مخرب برود، بار تورم خنثی نخواهد شد.

به‌کارگیری ظرفیت‌های محلی و مشارکت مردمی: هسته‌های محلی توانایی بالایی در شناسایی اقشار کم‌بضاعت دارند و لازم است ساختار یکپارچه شهری با شبکه‌های امدادی و ظرفیت‌های خودجوش پیوند بخورد.

تثبیت روحیه قناعت از کانال مداخله مستقیم مردم: تجربه تجمعات شبانه و مشارکت‌های عینی شهری زمینه‌ساز درک بهتر مقتضیات جنگ و مهار عطش مصرف‌گرایی است.

عرضه کالاهای حراجی و نزدیک به انقضا در مناطق محروم: می‌توان مانند قوانین مسئولیت اجتماعی و معافیت‌های مالیاتی در کشورهایی چون فرانسه، بستری فراهم کرد تا کارخانجات و توزیع‌کنندگان اقلام با تاریخ مصرف نزدیک را با تخفیفات جدی در محلات کم‌برخوردار توزیع کنند.

جلوگیری از شکل‌گیری پدیده «هراس قحطی»: کمبود حتی موقتیِ یک قلم کالا در ویترین‌ها، موجی از هجوم عمومی برای احتکار خانگی ایجاد می‌کند؛ لذا وفور و تداوم عرضه ویترینی کالاها پیش‌شرط آرامش روانی است.

ترویج «سبک زندگی مقاومتی»: مؤلفه بنیادین تاب‌آوری، انطباق‌پذیری است؛ ارتقای انعطاف در الگوی مصرف و نهادینه‌سازی قناعت، تکمیل‌کننده پازل پایداری جامعه در شرایط تحمیلی خواهد بود.

منبع» مهر