به گزارش اکو اقتصاد، محمدباقر رضایی - رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی - در نخستین نشست ملی همکاری‌های کشاورزی ایران و آفریقا، با اشاره به ظرفیت‌های موجود برای گسترش همکاری‌های اقتصادی و تجاری اظهار کرد: هدف از توسعه روابط کشاورزی ایران و آفریقا، ایجاد یک زنجیره ارزش مشترک است که از کشت و تامین مواد اولیه آغاز شده و تا مراحل فرآوری، بسته‌بندی و توزیع محصولات ادامه یابد. برای تحقق این هدف، سه زمینه مشخص همکاری شامل تولید قراردادی گیاهان دارویی و معطر در مناطق مستعد آفریقا، تامین مستقیم محصولاتی مانند قهوه، چای، بادام هندی، کاکائو و کنجد از کشورهای آفریقایی و همچنین توزیع مشترک محصولات ایرانی به‌ویژه زعفران، پسته و سایر فرآورده‌های غذایی پیشنهاد شده است.

رضایی تاکید کرد: هدف این است که شرکت‌های دو طرف در مراحل مختلف تولید و تجارت مشارکت داشته باشند و از ارزش افزوده حاصل از این همکاری‌ها بهره‌مند شوند.

سهم اندک آفریقا در تأمین نیازهای وارداتی ایران

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با اشاره به آمار تجارت ایران و آفریقا گفت: در هشت ماه نخست سال ۱۴۰۴، حجم تجارت ایران با کشورهای آفریقایی حدود ۸۴۹ میلیون دلار بوده، در حالی که واردات ایران از این قاره تنها حدود ۴۵ میلیون دلار ثبت شده است. این اختلاف نشان‌دهنده استفاده ناکافی از ظرفیت کشورهای آفریقایی برای تامین کالاهای مورد نیاز ایران است. ایران به آفریقا کالا صادر می‌کند، اما سهم این قاره در تامین نیازهای وارداتی کشور همچنان محدود است و باید در کنار توسعه صادرات، خرید مستقیم و همکاری‌های تولیدی نیز گسترش یابد.

رضایی با اشاره به جمعیت حدود ۱.۵ میلیارد نفری آفریقا و تولید ناخالص داخلی حدود ۲.۸ تریلیون دلاری این قاره افزود: بر اساس آمارهای ارائه‌شده، کشاورزی حدود ۴۵ درصد اشتغال آفریقا را به خود اختصاص داده است. در مقابل، ایران با جمعیتی حدود ۹۲ میلیون نفر و نرخ شهرنشینی ۷۷ درصد، می‌تواند بازار مناسبی برای مواد اولیه کشاورزی و محصولات غذایی کشورهای آفریقایی باشد. توسعه این همکاری‌ها برای کشورهای آفریقایی نیز جذاب است؛ زیرا به‌جای فروش محصولات از طریق بازارهای واسطه‌ای، امکان دسترسی مستقیم به بازار مصرف ایران فراهم می‌شود.

تولید قراردادی گیاهان دارویی در کشورهای آفریقایی

رضایی با تشریح نخستین محور پیشنهادی همکاری‌ها گفت: تولید قراردادی گیاهان دارویی و معطر در کشورهای آفریقایی باید با توجه به شرایط اقلیمی، توجیه اقتصادی، مشخصات کیفی محصول و بازار فروش از پیش تعیین‌شده انجام شود. گیاهانی مانند نعناع، گل محمدی، رزماری، آویشن، همیشه‌بهار، رازیانه و به‌لیمو از جمله محصولات پیشنهادی برای بررسی اولیه هستند که بسته به کیفیت و میزان مواد مؤثره می‌توانند در بازار گیاهان خشک، دمنوش، اسانس، عصاره، صنایع آرایشی و سایر صنایع مرتبط عرضه شوند.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با تاکید بر ضرورت تعیین بازار هدف پیش از آغاز کشت اظهار کرد: برای مثال، در یک پروژه تولید نعناع باید از ابتدا مشخص شود که هدف فروش برگ خشک است یا تولید اسانس؛ زیرا انتخاب رقم، زمان برداشت و تجهیزات فرآوری به نوع محصول نهایی و بازار مصرف وابسته خواهد بود.

وی با بیان اینکه افزایش سطح زیر کشت به‌تنهایی به معنای سودآوری نیست، تصریح کرد: تصمیم‌گیری برای اجرای طرح‌های تولید مشترک باید بر اساس عملکرد محصول، کیفیت، هزینه‌های تولید و فرآوری و شرایط بازار مقصد انجام شود. تولید قراردادی می‌تواند با تنوع‌بخشی به مناطق تولید، ریسک تامین محصولات را کاهش دهد. همچنین امکان آغاز پروژه‌ها در سطح محدود و توسعه تدریجی آنها پس از ارزیابی نتایج وجود دارد. تفاوت زمان برداشت محصولات در مناطق مختلف نیز می‌تواند به تامین پایدار کمک کند. از سوی دیگر، محصولاتی که ارزش اقتصادی بالایی نسبت به وزن خود دارند، برای تجارت در مسافت‌های طولانی مناسب‌تر هستند. ایجاد ارزش افزوده در مبدا از طریق خشک‌کردن، درجه‌بندی، تقطیر و تولید اسانس و عصاره، یکی دیگر از مزیت‌های این همکاری‌هاست.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی تاکید کرد: مهم‌ترین اصل در اجرای این طرح‌ها، تقدم تقاضا بر تولید است؛ به این معنا که پیش از آغاز کشت باید مشخص شود خریدار چه محصولی، با چه ویژگی‌های کیفی و در چه حجمی نیاز دارد تا قرارداد و برنامه تولید بر همان اساس طراحی شود.

وی همچنین انتقال دانش فنی در مراحل کاشت، داشت و برداشت گیاهان دارویی را از دیگر زمینه‌های همکاری با کشورهای آفریقایی دانست.

ظرفیت آفریقا برای تامین مستقیم قهوه، چای و بادام هندی

رضایی با اشاره به دومین محور همکاری‌ها اظهار کرد: قهوه، چای و بادام هندی سه محصول اصلی پیشنهادی برای توسعه خرید مستقیم ایران از کشورهای آفریقایی هستند. بر اساس آخرین آمار رسمی گمرک ارائه‌شده، ایران حدود ۴۹ هزار تن قهوه وارد کرده که ۵۳ درصد ارزش واردات آن از امارات متحده عربی تأمین شده است. این در حالی است که امارات از تولیدکنندگان عمده قهوه محسوب نمی‌شود و همین موضوع ضرورت بررسی مسیرهای خرید مستقیم از کشورهای تولیدکننده را نشان می‌دهد. در حوزه چای نیز واردات حدود ۱۳ هزار تن از کنیا در سال ۲۰۲۴، نمونه‌ای از وجود مسیر تجارت مستقیم میان ایران و کشورهای آفریقایی است که می‌توان از تجربه آن برای توسعه مبادلات سایر محصولات استفاده کرد.

رضایی درباره ظرفیت تولید بادام هندی در آفریقا نیز گفت: بر اساس آمار ارائه‌شده برای سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، تولید این محصول حدود ۵.۲ میلیون تن برآورد شده و بیش از ۵۱ درصد آن به غرب آفریقا اختصاص دارد؛ در حالی که بخش قابل توجهی از این محصول همچنان با پوست صادر می‌شود.

وی با اشاره به سایر محصولات قابل بررسی برای واردات مستقیم افزود: کاکائو، کنجد، ماکادمیا، وانیل و چای ترش نیز از جمله محصولاتی هستند که می‌توان ظرفیت تامین مستقیم آنها را از کشورهای آفریقایی بررسی کرد.

پیشنهاد ایجاد خطوط اعتباری برای تجارت مستقیم با آفریقا

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با تاکید بر اینکه قیمت مناسب به‌تنهایی برای توسعه تجارت مستقیم کافی نیست، اظهار کرد: دسترسی به منابع مالی، خطوط اعتباری و امکان خرید مدت‌دار از عوامل مهم در شکل‌گیری روابط تجاری پایدار هستند. پیشنهاد ما این است که اتحادیه‌ها و تشکل‌های بخش خصوصی ایران با تشکل‌ها و شرکت‌های آفریقایی تفاهم‌نامه‌های همکاری امضا کنند و در چارچوب این توافق‌ها، اعضای معتبر و واجد شرایط خود را برای انجام معاملات معرفی کنند.

رضایی با تشریح سازوکار پیشنهادی اعتبارسنجی گفت: شرکت‌ها می‌توانند بر اساس معیارهایی مانند سابقه تجارت، گردش مالی، سوابق گمرکی، توان تأمین کالا، خوش‌حسابی و معاملات انجام‌شده، در گروه‌های اعتباری A+، A و B طبقه‌بندی شوند. اطلاعات مربوط به ارزیابی شرکت‌ها باید مستند و قابل بررسی باشد تا زمینه اعتماد متقابل میان طرف‌های تجاری فراهم شود. در این سازوکار، فروشنده یا تامین‌کننده مالی مورد توافق می‌تواند برای خریداران تأییدشده، سقف اعتبار و شرایط خرید مدت‌دار تعیین کند.

به گفته وی، شرکت‌های دارای رتبه اعتباری بالاتر می‌توانند پس از بررسی و توافق از سقف اعتبار بیشتر یا شرایط پرداخت منعطف‌تری برخوردار شوند، در حالی که برای سایر گروه‌ها، معاملات کوچک‌تر و شرایط کنترلی بیشتری در نظر گرفته می‌شود. با تسویه موفق هر معامله، امکان استفاده مجدد از اعتبار و بررسی افزایش سقف آن نیز فراهم خواهد شد. این مدل می‌تواند به کاهش موانع تأمین مالی و گسترش خرید مستقیم از کشورهای آفریقایی کمک کند.

توسعه بازار محصولات ایرانی در آفریقا

وی با اشاره به سومین محور همکاری‌ها گفت: در بخش توزیع مشترک، هدف ایجاد نمایندگی‌ها و شبکه‌های فروش با مشارکت شرکای محلی در کشورهای آفریقایی است تا محصولات ایرانی بتوانند از طریق کانال‌های مناسب به بازار مصرف این کشورها دسترسی پیدا کنند. زعفران، پسته و گروه‌های مختلف محصولات غذایی ایران از جمله ماکارونی، شکلات، تافی و کنسروجات می‌توانند در سبد همکاری‌های تجاری با کشورهای آفریقایی قرار گیرند.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با اشاره به ظرفیت صادرات زعفران اظهار کرد: با وجود سهم بالای ایران در تولید جهانی زعفران، صادرات مستقیم این محصول به آفریقا همچنان محدود است و باید برای توسعه بازار و افزایش سهم محصولات ایرانی در این قاره برنامه‌ریزی شود. ارتباط میان سه محور تولید مشترک، تأمین مستقیم و توزیع محصولات باعث می‌شود شناخت بنگاه‌های اقتصادی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، نظام کنترل کیفیت و شبکه‌های فروش در خدمت همکاری گسترده‌تر میان ایران و آفریقا قرار گیرد.

ضرورت تبدیل همکاری‌های تجاری به مشارکت‌های پایدار

رضایی در جمع‌بندی پیشنهادهای خود اظهار کرد: الگوی مورد نظر ما بر سه رابطه مشخص استوار است؛ آفریقا با ایران تولید کند، آفریقا بخشی از نیازهای ایران را تامین کند و ایران نیز در تامین نیازهای کشورهای آفریقایی مشارکت داشته باشد.  برای آغاز این مسیر، باید تشکل‌های همکار در دو طرف مشخص شوند، اعضای معتبر معرفی شوند، چند محصول اولویت‌دار انتخاب و نخستین معاملات تجاری، از جمله خریدهای اعتباری، طراحی و اجرا شود.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با تأکید بر اهمیت نتایج عملی همکاری‌ها تصریح کرد: موفقیت زمانی محقق می‌شود که همکاری‌ها به تولید قابل فروش، تحویل موفق کالا، تسویه منظم معاملات و ثبت سفارش‌های مجدد منجر شود. توسعه زنجیره ارزش کشاورزی میان ایران و آفریقا صرفاً به معنای افزایش مبادلات تجاری نیست، بلکه هدف اصلی ایجاد تولید مشترک، تأمین پایدار محصولات، عرضه کالاهای باکیفیت و شکل‌گیری همکاری‌های اقتصادی سودمند و ماندگار برای هر دو طرف است.